Trybunał Konstytucyjny: dawna praktyka zasiedzenia służebności była niezgodna z Konstytucją
Wyrok z 2 grudnia 2025 r. (sygn. P 10/16) podważył konstrukcję prawną, na której przez lata opierały się przedsiębiorstwa przesyłowe, broniąc się przed roszczeniami właścicieli gruntów. Wyjaśniamy, co dokładnie orzekł Trybunał, czego wyrok nie zmienia i dlaczego jego skutki wciąż są przedmiotem sporu.
Na czym polegał problem
Służebność przesyłu weszła do Kodeksu cywilnego dopiero 3 sierpnia 2008 r. Wcześniej sądy, w drodze wykładni, dopuszczały zasiedzenie tzw. służebności gruntowej „o treści odpowiadającej służebności przesyłu" - na podstawie art. 292 w związku z art. 285 Kodeksu cywilnego. Linię tę zapoczątkowała uchwała Sądu Najwyższego z 17 stycznia 2003 r. (sygn. III CZP 79/02).
W praktyce przedsiębiorstwo mogło doliczyć sobie dziesięciolecia korzystania z cudzego gruntu sprzed 2008 r. i twierdzić, że wymagany okres zasiedzenia (20 lub 30 lat) już upłynął, a więc prawo do korzystania z działki nabyło nieodpłatnie. Właściciel, który po latach upominał się o wynagrodzenie, często przegrywał właśnie z tego powodu. Ten mechanizm był od dawna krytykowany jako obchodzenie zasady, że prawo nie działa wstecz.
Co orzekł Trybunał
W wyroku z 2 grudnia 2025 r. (sygn. P 10/16), wydanym w odpowiedzi na pytanie prawne skierowane jeszcze w 2016 r., Trybunał uznał, że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 KC - rozumiany tak, że dopuszcza zasiedzenie służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r. - jest niezgodny z Konstytucją, w szczególności z ochroną prawa własności.
Dzień później, 3 grudnia 2025 r. (sygn. SK 17/18), Trybunał orzekł w sprawie art. 4011 Kodeksu postępowania cywilnego - w zakresie, w jakim przepis nie daje podstawy do wznowienia postępowania po wyroku Trybunału stwierdzającym niekonstytucyjność wykładni przepisu.
Dlaczego skutki wyroku są sporne
Oba wyroki nie zostały opublikowane w Dzienniku Ustaw. Rząd kwestionuje ważność orzeczeń wydanych w składach z udziałem osób, które jego zdaniem zostały wybrane do Trybunału z naruszeniem Konstytucji. Bez publikacji pojawia się pytanie, czy i jak sądy powinny wyrok uwzględniać.
W lutym 2026 r. Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił uwagę, że w tej sytuacji wyroki nie dają właścicielom skutecznej ochrony, i poprosił Ministra Sprawiedliwości o zmianę przepisów. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego w marcu 2026 r. nie zarekomendowała jednak prac legislacyjnych. Szczegóły opisujemy w artykule o wystąpieniu Rzecznika.
Jak orzekają sądy
Część sądów uwzględnia stanowisko Trybunału. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 19 marca 2026 r. (sygn. II CSKP 1045/24) przyjął, że termin zasiedzenia prawa odpowiadającego służebności przesyłu nie mógł biec przed 3 sierpnia 2008 r. - więcej w artykule o orzeczeniu Sądu Najwyższego. Korzystnie dla właścicieli orzekały też niektóre sądy okręgowe. Już wcześniej, w postanowieniu z 24 lutego 2023 r. (sygn. III CZP 108/22), Sąd Najwyższy zakwestionował dawne podejście jako naruszające zakaz działania prawa wstecz.
Utrwalonej linii orzeczniczej jednak jeszcze nie ma. Operator wciąż może podnieść zarzut zasiedzenia liczonego sprzed 2008 r., a sąd oceni go w konkretnej sprawie.
Czego wyrok nie zmienia
- Nie tworzy nowego roszczenia. Prawo do wynagrodzenia za służebność przesyłu wynika z Kodeksu cywilnego od 2008 r. Wyrok dotyczy wyłącznie tego, czy operator może się bronić zasiedzeniem.
- Nie wyłącza zasiedzenia liczonego od 2008 r. Jeżeli sądy przyjmą tę datę, przy dobrej wierze termin upłynie w sierpniu 2028 r. Bieg zasiedzenia przerywa wniosek złożony w sądzie - szczegóły w artykule Słup od 30 lat - zasiedzenie.
- Nie zmienia przedawnienia. Wynagrodzenie za przeszłość sięga 6 lat wstecz i z końcem każdego roku przepada kolejny rok - wyjaśniamy to tutaj.
- Nie dotyczy urządzeń postawionych na podstawie decyzji administracyjnej - wtedy operator ma inny tytuł do gruntu.
Źródła
Wyrok TK z 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16; wyrok TK z 3 grudnia 2025 r., sygn. SK 17/18; postanowienie SN z 19 marca 2026 r., sygn. II CSKP 1045/24; postanowienie SN z 24 lutego 2023 r., sygn. III CZP 108/22; uchwała SN z 17 stycznia 2003 r., sygn. III CZP 79/02; wystąpienie RPO z 2 lutego 2026 r. (BIP RPO).
Sprawdź bezpłatnie, jak wygląda sytuacja Twojej działki →